Zonder wachtrij beschikbaar Een geschiedenis van de Biblioteca Joanina
Koning João V's met Braziliaans goud gefinancierde barokke opdracht, het vleermuizenbeschermingssysteem en een bibliotheek die drie eeuwen in Coimbra heeft overleefd.
De Biblioteca Joanina is geboren uit goud, ambitie en een koning die wilde dat de Portugese geleerdheid er even magnifiek uitzag als haar rijk. Gebouwd tussen 1717 en 1728 aan de Universiteit van Coimbra — een instelling waarvan de wortels teruggaan tot 1290 — was de bibliotheek niet alleen een opslagplaats voor boeken, maar een statement: dat kennis, met koninklijke bescherming, een interieur verdiende dat even prachtig was als elke kerk. Het goud van Brazilië betaalde ervoor; exotische houtsoorten staken de Atlantische Oceaan over om het te bekleden; en een kolonie vleermuizen werd in feite opgenomen in het plan voor haar langdurige behoud. Drie eeuwen later, na revoluties, branden en oorlogen elders die vergelijkbare collecties verwoestten, staat de Joanina opmerkelijk intact, met haar boeken nog op de oorspronkelijke planken. Deze gids volgt het verhaal van de bibliotheek — van de koning die haar opdroeg tot het onwaarschijnlijke conserveringssysteem dat haar nog steeds beschermt, en de plaats die zij inneemt in een van de oudste universiteiten ter wereld.
Koning João V en het goud van Brazilië
De bibliotheek dankt haar naam aan haar beschermheer: Koning João V van Portugal, de 'Grootmoedige', wiens regering in de vroege 18e eeuw samenviel met een stroom goud en diamanten uit de Portugese kolonie Brazilië. Die meevaller financierde een golf van extravagante bouwprojecten in heel Portugal, en de Biblioteca Joanina was een van de trotste vruchten daarvan. In opdracht van de koning en gebouwd tussen 1717 en 1728, werd de bibliotheek niet opgevat als een bescheiden academische voorziening, maar als een monument — een barok interieur ontworpen om bezoekers te imponeren en zowel de kroon als de universiteit die zij diende te verheerlijken.
De rijkdom is op elk oppervlak zichtbaar. Exotische hardhoutsoorten werden uit Brazilië verscheept om de twee verdiepingen aan boekenrekken te bouwen; bladgoud werd aangebracht op gebeeldhouwde balkons en bogen; de rekken werden gelakt in door China geïnspireerde chinoiseriepatronen, destijds in de mode; en de plafonds werden beschilderd met illusionistische trompe-l'oeil door bekwame kunstenaars uit Lissabon. Een portret van João V zelf waakt over de nobele verdieping, een herinnering dat de bibliotheek een monument was voor een koning net zozeer als voor de geleerdheid. Het resultaat wordt algemeen beschouwd als de mooiste barokke bibliotheek van Portugal en een van de grote barokke interieurs van Europa — een plek waar de middelen van een trans-Atlantisch rijk, op het hoogtepunt van de Portugese goudkoorts, werden gestort in de architectuur van kennis zelf.
Een bibliotheek gebouwd om te blijven bestaan
De bouwers van de Joanina hebben conservering in de structuur van het gebouw verweven. De buitenmuren zijn buitengewoon dik gemaakt — ongeveer 2,1 meter — en de ingang van de grote zaal sluit met een zware deur van teakhout. Samen creëren deze een bijna hermetisch afgesloten omgeving die temperatuur en luchtvochtigheid opmerkelijk stabiel houdt, rond de 18–20°C het hele jaar door, ongeacht het seizoen buiten. In een tijdperk lang voordat mechanische klimaatbeheersing bestond, was dit passieve systeem een verfijnd antwoord op de grote vijanden van oud papier: hitte, vocht en de scherpe schommelingen daartussen die banden doen barsten en schimmel doen groeien. Dezelfde logica verklaart waarom het aantal bezoekers binnen wordt beperkt en de deur grotendeels gesloten blijft: elke persoon die binnenkomt, brengt warmte en vocht mee die het gebouw juist probeert buiten te sluiten.
Die stabiliteit is een belangrijke reden waarom de collectie zo goed bewaard is gebleven. Boeken die in een minder gecontroleerde ruimte zouden zijn kromgetrokken, vergeeld of verrot, hebben hier drie eeuwen standgehouden, velen nog op de originele planken die voor hen werden gebouwd. Het ontwerp van de bibliotheek behandelde de bescherming van kennis even serieus als de presentatie ervan — dezelfde impuls die het bladgoud en de beschilderde plafonds voortbracht, zorgde ook voor de dikke muren en de teakhouten deur. Pracht en conservering waren van meet af aan twee kanten van hetzelfde koninklijke project, en het is de onopvallende techniek net zozeer als het goud die de Joanina intact heeft gebracht door oorlogen en revoluties heen die vergelijkbare bibliotheken elders in Europa hebben verwoest.
De vleermuizen — drie eeuwen natuurlijke conservering
De beroemdste bewakers van de Joanina zijn biologisch. Een kolonie vleermuizen leeft in de bibliotheek en komt 's nachts tevoorschijn om te jagen op motten, zilvervisjes en andere insecten die anders het papier, de lijm en de leren banden van de boeken zouden verteren. Dit is geen curiositeit, maar een werkend conserveringssysteem dat al zo'n 300 jaar functioneert, eeuwen ouder dan de chemische en klimaatgestuurde methoden waar moderne archieven op vertrouwen. De Joanina is een van slechts twee bibliotheken ter wereld waarvan bekend is dat ze op deze manier vleermuizen inzetten — de andere is de bibliotheek van het koninklijk paleis in Mafra, eveneens in Portugal — wat deze combinatie tot een uitgesproken Portugese bijdrage aan de geschiedenis van het boekbehoud maakt.
Deze opzet laat een dagelijks ritueel zien dat zichtbaar is voor het personeel, maar niet voor dagbezoekers. Elke avond worden de lange leestafels bedekt met leren lakens om ze 's nachts tegen de vleermuizen te beschermen; elke ochtend worden de hoezen verwijderd en worden de vloeren schoongemaakt. Het is een opvallend eenvoudige technologische oplossing voor een probleem waar moderne archieven fortuinen aan uitgeven, en het blijft bestaan omdat het werkt: de insecten die vergelijkbare collecties elders verwoesten, worden in toom gehouden door roofdieren die niets vragen dan een plek om te rusten. De vleermuizen zijn nu onlosmakelijk verbonden met de identiteit van de bibliotheek — een stuk levend erfgoed net zozeer als de boeken zelf.
Een van de oudste universiteiten ter wereld
De Joanina staat niet op zichzelf, maar in het hart van een van de oudste universiteiten die onafgebroken in bedrijf zijn. De Universiteit van Coimbra gaat terug tot 1290, toen zij voor het eerst in Lissabon werd gesticht; na in de volgende eeuwen heen en weer te zijn verplaatst tussen de twee steden, vestigde zij zich permanent in Coimbra in 1537, waarbij zij het voormalige koninklijk paleis — het Paço das Escolas — als haar kern overnam. Gedurende het grootste deel van haar geschiedenis was deze universiteit de enige in Portugal, en zij heeft eeuwenlang het intellectuele, wetenschappelijke en administratieve leven van het land gevormd.
Die lange continuïteit is wat UNESCO in 2013 erkende, toen het 'Universiteit van Coimbra – Alta en Sofia' op de Werelderfgoedlijst plaatste. De aanwijzing eert niet alleen de Joanina, maar de hele historische universiteitswijk — de Alta op de heuveltop en de Rua da Sofia in de stad beneden — als een plek die gedurende meer dan zeven eeuwen een model en referentiepunt is geweest voor hoger onderwijs in de Portugeessprekende wereld. De bibliotheek, gebouwd door een koning op het hoogtepunt van het rijk, is het schitterende middelpunt van een veel oudere en diepere instelling.
Veelgestelde vragen
Wie heeft de Biblioteca Joanina gebouwd en wanneer?
Zij werd in opdracht van koning Johan V van Portugal gebouwd — vandaar de naam 'Joanina' — en werd tussen 1717 en 1728 voltooid. De financiering kwam grotendeels uit het goud dat destijds vanuit Brazilië naar Portugal stroomde, en zij wordt beschouwd als de mooiste barokbibliotheek van het land.
Waarom heet het de Joanina-bibliotheek?
De naam eert de koninklijke opdrachtgever, koning Johan V van Portugal, die haar in de vroege 18e eeuw liet bouwen en bekostigde. Een portret van de koning siert de adellijke verdieping van de bibliotheek die hij liet bouwen.
Hoe werd de bibliotheek gefinancierd?
Grotendeels door het goud en de rijkdom die tijdens de regering van Johan V vanuit de Portugese kolonie Brazilië naar Portugal stroomden. Die meevaller betaalde voor het bladgoud, de exotische Braziliaanse hardhouten planken en de beschilderde plafonds die de bibliotheek zo weelderig maken.
Hoe beschermen de vleermuizen de boeken?
Een kolonie vleermuizen die in de bibliotheek leeft, komt 's nachts tevoorschijn om motten, zilvervisjes en andere insecten te eten die anders de boeken zouden beschadigen – een natuurlijk plaagbestrijdingssysteem dat al zo'n 300 jaar wordt gebruikt. De Joanina is een van slechts twee bibliotheken ter wereld waarvan bekend is dat ze op deze manier vleermuizen inzetten; de andere is Mafra.
Waarom zijn de boeken zo lang bewaard gebleven?
De bibliotheek is ontworpen met het oog op conservering: muren van circa 2,1 meter dik en een zware teakhouten deur houden het interieur het hele jaar rond op 18–20°C, met een stabiele luchtvochtigheid. In combinatie met de insectenbestrijding door de vleermuizen beschermt dit de collectie al drie eeuwen.
Hoe oud is de Universiteit van Coimbra?
De universiteit werd opgericht in 1290, aanvankelijk in Lissabon, en vestigde zich definitief in Coimbra in 1537. Het is een van de oudste onafgebroken opererende universiteiten ter wereld en werd in 2013 door UNESCO erkend.
Wanneer werd de universiteit een UNESCO-werelderfgoedlocatie?
In 2013, toen UNESCO 'Universiteit van Coimbra – Alta en Sofia' inschreef, waarmee de universiteitswijk op de heuveltop en de Rua da Sofia beneden werden erkend vanwege hun eeuwenlange rol in het hoger onderwijs in de Portugeestalige wereld.